Hayatın Tekrar Eden Döngüleri ve Alın Yazısının Psikolojisi
Balıkçılar Kahvesi'ndeki radyoda yankılanan türkü, insanın belleğindeki derin soruları yeniden uyandırır. Alnıma yazılmış bu kara yazı sözü, pek çok hikâyenin finalinde duyduğumuz ve her şeyi açıkladığı varsayılan klasik bir ifadedir.
Balıkçılar Kahvesi’ndeki radyoda yankılanan türkü, insanın belleğindeki derin soruları yeniden uyandırır. Alnıma yazılmış bu kara yazı sözü, pek çok hikâyenin finalinde duyduğumuz ve her şeyi açıkladığı varsayılan klasik bir ifadedir. Hikâye üçüncü kez aynı yerde koptuğunda kullanılan bu tabir, konuşmayı aniden sonlandırır. Kaderci ve teslimiyetçi yaklaşım sıkça eleştirilse de, aynı hikâyeyi defalarca kurmak ciddi bir emek gerektirir. Yazının alında olması insan için başlı başına bir derttir çünkü hiç kimse kendi alnını doğrudan göremez; aynaya baktığında bile yalnızca tersini fark edebilir. Alın yazısı sanki sahibinin okuyamadığı bir dilde, dışarıdakiler okusun diye kaleme alınmıştır.
Sigmund Freud’un Haz İlkesinin Ötesinde adlı eserinde yan yana koyduğu hayatlar tam da bu döngüyü temsil eder. Koruduğu herkes tarafından terk edilen hayırseverler, her dostluğu ihanetle sonuçlanan insanlar veya aşkı hep aynı evrelerden geçip aynı noktada biten âşıklar bu durumun kanıtıdır. Freud bu olayları talihsizlik veya kader olarak nitelendirmemiş, kişinin kaderini kendi elleriyle yeniden inşa ettiğini fark edememesine dikkat çekmiştir. İnsan hatırlayamadığı travmatik ya da sancılı durumları yaşayarak tekrarlar; üstelik her seferinde ilk kez deneyimliyormuş gibi ve bu kez işlerin yolunda gideceğine dair büyük bir umut besler. Benzer döngüleri yaşayan bir bireyin neden öğrenemediği sorusu ise insan psikolojisinin en temel gizemlerinden biridir.
Peter Fonagy ve Ötekinin Gözüyle Gerçekleşen Değişim
Bireyin kendi döngüsünü kırması ve öğrenebilmesi için genellikle bir ötekiye ihtiyaç duyduğu bilinir. Peter Fonagy bu süreci on yedi yaşında deneyimlemiştir. Hikayesi Robbie Duschinsky ile Sarah Foster’ın Mentalizing and Epistemic Trust kitabında yer alır. On dört yaşında, ailesi Paris’te kalmış ve tek kelime İngilizce bilmeden Londra’daki bir okula gönderilen Fonagy, orada hırpalanmış, bütün sınavlardan kalmış ve intiharı düşünecek kadar tükenmiş bir halde çocuk analistiyle çalışmaya başlamıştır. Yıllar sonra o günleri anarken eski bir Ford Anglia araba aldığını ve seans boyunca ne kadar harika bir araç olduğunu anlattığını belirtmiştir. Terapistinin ayağa kalkıp pencereden arabaya baktıktan sonra geri gelip gerçekten harika bir araba olduğunu söylemesi onun için dönüm noktası olmuştur. O an birinin onu gerçekten gördüğünü hissetmiştir.
Fonagy’nin sonradan geliştirdiği kuramın özü bu sahnede gizlidir. İnsan, karşısındaki kişinin kendisini gerçekten gördüğünü hissettiği an başkalarından öğrenmeye açık hale gelir. Görülmeyen bir insan kimsenin anlattığına inanmaz; duyduğu her söz ona genel gelir ve hayatın ya da insanların hep aynı olduğunu düşünerek taşlaşır. Kader tam da bu genel cümlelerin en geneli olarak tanımlanır. Kimseyi suçlamayan bu kavram, okunmanın insana hep suçlanmak gibi geldiği durumlarda masumiyetin son sığınağına dönüşür. Çocuk ruh sağlığında sıkça dile getirilen bebek odasındaki hayaletler kavramı da bu döngünün bir parçasıdır. Anne, kendi çocukluğunda yaşayıp hatırlamadığı travmaları farkında olmadan çocuğuna aktarır.
Dostoyevski’nin Kumar Masası ve Toplumsal Kader Algısı
Alicia Lieberman ise aynı odada meleklerin de dolaştığını belirtmiştir. Görüşmelerde annelere küçükken kendilerini özellikle sevilmiş, anlaşılmış ya da güvende hissettikleri bir an hatırlayıp hatırlamadıkları sorulmuştur. Genel cevaplar yerine ayrıntılı anılar talep edilmiştir. Böyle bir hatırayı canlı tutabilen annelerde, zorlu çocukluk izlerinin kız çocuklarına daha az yansıdığı gözlemlenmiştir. Melek kavramı, insanı suçlamadan okumuş birinin hatırasını temsil eder. Benzer bir durumu Dostoyevski’nin hayatında da görmek mümkündür. Kumarbaz romanını borçlarını kapatabilmek için yirmi altı günde bir stenografa dikte eden yazar, roman bittikten kısa süre sonra stenografla evlenmiş ancak kumar tutkusundan vazgeçememiştir. Freud’a göre bu durum kazanma umudundan ziyade bir ceza ödeme isteğine benziyordu.
Toplumsal alanda ise kader sözcüğü yalnızca bireysel hikâyelerin sonunda değil, büyük trajedilerin başlangıcında da karşımıza çıkar. Bir maden faciasının ardından fıtrat, büyük bir deprem sonrasında ise kader planı denilmesi bu duruma örnek teşkil eder. Acı çeken kesim kader diyerek dayanmaya çalışırken, iktidarlar bu söylemle hesabı kapatmayı tercih eder. Benzer bir psikolojik yaklaşım tiyatro dünyasında iktidar tartışmalarında da sıklıkla ele alınır. Alın yazısı silinen değil, yalnızca doğru okunan bir metindir.
Sonuç ve Değerlendirme
İnsanın kendi alnında yazılı olanı doğrudan okuması imkansızdır. Düz okuma ancak karşısında duran ve onu gerçekten gören başka bir göz sayesinde mümkün olabilir. Tıpkı Fonagy’nin terapisti gibi bireyin anlaşılma hissi, hayatındaki ezberleri bozmasının ilk adımıdır. Edebiyattan psikolojiye kadar uzanan bu geniş yelpazede kader, hem bireysel sığınak hem de toplumsal bir kaçış noktası olarak varlığını sürdürmektedir. İnsanın kendi döngüsünü fark etmesi ve bu döngüden çıkabilmesi için ötekinin aynasına duyduğu güven hayati önem taşımaktadır.
Kaynak: Birgün ·


